Tầm quan trọng và vai trò của phát triển văn hóa đọc
trong thúc đẩy học tập suốt đời
Trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển, tri thức không ngừng được mở rộng và đổi mới, việc học tập không còn chỉ giới hạn trong nhà trường hay trong những năm tháng đi học. Mỗi người cần hình thành năng lực tự học, tự cập nhật kiến thức và chủ động hoàn thiện bản thân trong suốt cuộc đời. Chính vì vậy, xây dựng văn hóa đọc và phát triển thói quen đọc sách cho học sinh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần hình thành nền tảng vững chắc cho học tập suốt đời.
Đối với trường Tiểu học và Trung học cơ sở, phát triển văn hóa đọc không đơn thuần là khuyến khích học sinh đọc nhiều sách, mà quan trọng hơn là giúp các em biết đọc, thích đọc, đọc có mục đích, biết lựa chọn tài liệu và biết vận dụng những điều đã đọc vào học tập và cuộc sống. Đây là một quá trình lâu dài, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa nhà trường, thư viện, giáo viên, gia đình và chính bản thân học sinh.
1. Văn hóa đọc – nền tảng quan trọng của học tập suốt đời
Đọc sách là một trong những con đường cơ bản giúp con người tiếp nhận tri thức. Một cuốn sách hay không chỉ cung cấp thông tin mà còn mở ra những cách nhìn mới, giúp người đọc hiểu hơn về thế giới, về con người và về chính bản thân mình.
Ở lứa tuổi Tiểu học và Trung học cơ sở, việc hình thành thói quen đọc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là giai đoạn học sinh đang phát triển mạnh về nhận thức, ngôn ngữ, tư duy, cảm xúc và nhân cách. Nếu được hình thành thói quen đọc sách từ sớm, các em sẽ từng bước xây dựng được năng lực tự học, khả năng tìm kiếm thông tin và tinh thần chủ động khám phá tri thức.
Có thể nói, văn hóa đọc chính là một trong những nền móng của năng lực học tập suốt đời. Khi học sinh biết tìm đến sách để giải đáp một câu hỏi, tìm hiểu một vấn đề hoặc khám phá một điều mình quan tâm, các em đã bắt đầu hình thành phương thức học tập chủ động – phương thức không phụ thuộc hoàn toàn vào sự truyền đạt của giáo viên.
2. Phát triển văn hóa đọc góp phần hình thành năng lực tự học
Một trong những mục tiêu quan trọng của giáo dục hiện nay là chuyển từ việc truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực người học. Trong đó, năng lực tự học giữ vai trò rất quan trọng.
Thông qua đọc sách, học sinh được rèn luyện nhiều kỹ năng cần thiết như: xác định mục đích đọc, lựa chọn tài liệu, tìm kiếm thông tin, đọc hiểu, ghi nhớ, phân tích, tổng hợp, đặt câu hỏi và vận dụng kiến thức.
Một học sinh có thói quen đọc sẽ không chỉ chờ đợi thầy cô cung cấp kiến thức mà biết chủ động tìm hiểu:
“Điều này có nghĩa là gì?”
“Vì sao lại như vậy?”
“Có những cách giải thích nào khác?”
“Mình có thể vận dụng điều đã đọc vào đâu?”
“Mình cần đọc thêm tài liệu nào để hiểu sâu hơn?”
Những câu hỏi ấy chính là biểu hiện ban đầu của tư duy tự học và tư duy khám phá. Khi thói quen này được duy trì lâu dài, học sinh sẽ từng bước hình thành khả năng tự học ngay cả khi không có giáo viên bên cạnh.
3. Văn hóa đọc hỗ trợ trực tiếp cho việc học tập các môn học
Sách và các tài liệu đọc không chỉ phục vụ môn Ngữ văn hay Tiếng Việt mà có thể hỗ trợ học sinh trong tất cả các lĩnh vực học tập.
Đọc sách khoa học giúp học sinh mở rộng hiểu biết về tự nhiên và đời sống; sách lịch sử giúp các em hiểu về truyền thống dân tộc; sách địa lý giúp khám phá quê hương, đất nước và thế giới; sách toán học, công nghệ, STEM giúp hình thành tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề; sách văn học nuôi dưỡng cảm xúc, trí tưởng tượng và năng lực ngôn ngữ.
Vì vậy, thư viện trường học cần được nhìn nhận không chỉ là nơi lưu giữ sách mà còn là một không gian học tập mở, nơi học sinh có thể tìm kiếm, khám phá và mở rộng kiến thức vượt ra ngoài phạm vi sách giáo khoa.
Đặc biệt, trong quá trình thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018, việc phát triển văn hóa đọc càng có ý nghĩa bởi chương trình hướng tới việc hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực học sinh. Đọc sách có thể trở thành một phương thức hỗ trợ hiệu quả cho quá trình này.
4. Văn hóa đọc góp phần bồi dưỡng phẩm chất và nhân cách học sinh
Một cuốn sách hay không chỉ giúp học sinh “biết thêm” mà còn giúp các em “sống tốt hơn”.
Qua những câu chuyện về tình yêu thương, lòng nhân ái, sự trung thực, tinh thần trách nhiệm, nghị lực vượt khó, tình yêu quê hương đất nước…, học sinh có cơ hội suy ngẫm về hành vi, cách ứng xử và những giá trị tốt đẹp trong cuộc sống.
Đặc biệt, sách văn học, truyện thiếu nhi, sách về danh nhân, lịch sử và những tấm gương người tốt, việc tốt có thể góp phần nuôi dưỡng tâm hồn, hình thành lý tưởng sống và những phẩm chất tích cực cho học sinh.
Nếu việc đọc được tổ chức gắn với trao đổi, thảo luận, giới thiệu sách, viết cảm nhận hoặc vận dụng vào các hoạt động thực tiễn, giá trị của việc đọc sẽ được nâng lên rõ rệt. Khi đó, học sinh không chỉ đọc để biết mà còn đọc để suy nghĩ, đọc để cảm nhận và đọc để thay đổi bản thân.
5. Văn hóa đọc giúp học sinh hình thành kỹ năng học tập trong thời đại số
Trong thời đại công nghệ thông tin, học sinh có thể tiếp cận một lượng thông tin rất lớn từ Internet và các phương tiện truyền thông. Tuy nhiên, nhiều thông tin chưa được kiểm chứng, thiếu chính xác hoặc không phù hợp với lứa tuổi.
Bởi vậy, phát triển văn hóa đọc trong nhà trường ngày nay không có nghĩa là chỉ tập trung vào sách in mà cần hướng tới văn hóa đọc trong môi trường truyền thống và môi trường số.
Học sinh cần được hướng dẫn cách tìm kiếm thông tin, lựa chọn nguồn tin đáng tin cậy, đọc có mục đích, so sánh và kiểm chứng thông tin. Đây là những kỹ năng rất cần thiết đối với người học trong xã hội hiện đại.
Thư viện trường học có thể từng bước phát triển thư viện điện tử, giới thiệu tài nguyên số phù hợp, hướng dẫn học sinh khai thác các nguồn học liệu an toàn, đồng thời duy trì và phát huy giá trị của sách in. Qua đó, thư viện trở thành cầu nối giúp học sinh tiếp cận tri thức một cách chủ động, an toàn và hiệu quả.
6. Vai trò của thư viện trong phát triển văn hóa đọc và học tập suốt đời
Trong nhà trường, thư viện giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng môi trường đọc. Thư viện không chỉ là nơi quản lý và phục vụ tài liệu mà cần trở thành trung tâm văn hóa đọc và không gian học tập suốt đời của học sinh.
Để thực hiện tốt vai trò đó, thư viện cần:
Xây dựng và phát triển nguồn tài liệu phù hợp với cả học sinh Tiểu học và Trung học cơ sở.
Thường xuyên giới thiệu sách mới, sách hay theo chủ đề và theo nhu cầu của học sinh.
Tổ chức các hoạt động đọc sách dưới nhiều hình thức: tiết đọc thư viện, giới thiệu sách, kể chuyện theo sách, đọc sách theo chủ đề, trưng bày sách, ngày hội đọc sách, hoạt động trải nghiệm…
Xây dựng các góc đọc thân thiện, thư viện lớp học, thư viện xanh và những không gian đọc phù hợp.
Hướng dẫn học sinh kỹ năng tìm kiếm, lựa chọn, đọc hiểu và khai thác thông tin.
Khuyến khích học sinh chia sẻ sách hay, câu chuyện hay và những điều bổ ích đã học được từ sách.
Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, từng bước phát triển các nguồn học liệu và tài nguyên thư viện số.
Quan trọng hơn, hoạt động thư viện cần chuyển từ tư duy “phục vụ sách” sang “phục vụ người đọc”, lấy nhu cầu, hứng thú và sự tiến bộ của học sinh làm trung tâm.
7. Cần tạo sự phối hợp giữa nhà trường – thư viện – gia đình
Văn hóa đọc không thể hình thành chỉ bằng những hoạt động diễn ra tại thư viện. Nếu học sinh được khuyến khích đọc ở trường nhưng về nhà không có môi trường đọc, thói quen này rất khó duy trì.
Vì vậy, cần xây dựng mối liên kết giữa nhà trường – thư viện – giáo viên – gia đình. Giáo viên có thể giới thiệu sách liên quan đến bài học; thư viện cung cấp tài liệu và tổ chức các hoạt động đọc; cha mẹ tạo không gian và thời gian đọc phù hợp tại nhà.
Mỗi gia đình có thể dành một khoảng thời gian nhất định để cùng con đọc sách, trò chuyện về những điều đã đọc hoặc khuyến khích con chia sẻ một câu chuyện, một nhân vật hay một bài học mà mình yêu thích.
Khi đọc sách trở thành một hoạt động tự nhiên trong gia đình và nhà trường, học sinh sẽ dần hình thành thói quen đọc như một nhu cầu tự thân chứ không phải nhiệm vụ bắt buộc.
8. Phát triển văn hóa đọc chính là gieo những “hạt giống” cho tương lai
Học tập suốt đời không bắt đầu khi một người trưởng thành mà được hình thành từ những thói quen rất nhỏ trong những năm tháng học đường. Một học sinh biết tìm đến sách khi muốn hiểu một điều gì đó, biết tự đặt câu hỏi, biết tìm kiếm thông tin và biết học hỏi từ những điều đã đọc chính là người đang từng bước hình thành năng lực học tập suốt đời.
Vì vậy, phát triển văn hóa đọc trong trường Tiểu học và Trung học cơ sở không phải là một hoạt động mang tính phong trào hay chỉ thực hiện trong một vài ngày hội. Đó phải là một quá trình thường xuyên, liên tục và lâu dài, được tích hợp vào hoạt động giáo dục, hoạt động thư viện, hoạt động lớp học và đời sống gia đình.
Mỗi cuốn sách được mở ra là một cánh cửa tri thức. Mỗi giờ đọc sách là một cơ hội để học sinh khám phá thế giới. Mỗi thói quen đọc được hình thành hôm nay có thể trở thành nền tảng cho năng lực tự học của các em trong tương lai.
KẾT LUẬN
Trong hành trình xây dựng xã hội học tập và thúc đẩy học tập suốt đời, trường học có vai trò đặt nền móng. Trong nền móng ấy, văn hóa đọc là một yếu tố quan trọng giúp hình thành con người có tri thức, có khả năng tự học, biết suy nghĩ, biết lựa chọn thông tin và không ngừng hoàn thiện bản thân.
Đối với trường Tiểu học và Trung học cơ sở, phát triển văn hóa đọc cần được xem là một nhiệm vụ giáo dục lâu dài, có sự tham gia của toàn thể cán bộ, giáo viên, nhân viên, học sinh và cha mẹ học sinh. Khi mỗi học sinh có một cuốn sách yêu thích, có một không gian đọc thân thiện và có thói quen tự tìm đến tri thức, chúng ta không chỉ xây dựng một ngôi trường ham đọc mà còn đang góp phần xây dựng một thế hệ biết tự học, biết học tập suốt đời và sẵn sàng thích ứng với xã hội không ngừng thay đổi.
“Đọc sách hôm nay – mở rộng tri thức ngày mai – xây dựng năng lực học tập suốt đời.”
Tiếng Việt
English
中文
Français
日本語
한국어
Español
Русский
Deutsch
ไทย
ລາວ
हिन्दी
Português